DANH NHÂN HÀ NỘI

1. Phạm Tu (486-545)

Phạm Tu sinh ra ở làng Quang Liệt (nay là Thanh Liệt – Thanh Trì). Ông là vị tướng tài có công bậc nhất trong việc giúp Lý Bí đuổi giặc Lương, lập nhà nước Vạn Xuân vào thế kỷ thứ 6.

 Phạm Tu là một đô vật giỏi. Năm 541, bất bình trước ách thống trị tàn ác của nhà Lương, ông đã tập hợp trai làng chống lại. Năm sau, Lý Bí dựng cờ khởi nghĩa, ông đem quân gia nhập ngay và đi tiên phong đánh thành Long Biên, trị sở của bọn đô hộ. Tên thứ sử tham bạo phải xéo chạy. Đất nước giải phóng, ông xây lũy bên sông Tô để phòng vệ. Nhà Lương hai lần phản kích đều bị ông chặn đánh từ biên ải.

Tháng Giêng năm 544, Lý Bí lên ngôi, Phạm Tu được cử thống lĩnh binh quyền, dẹp các cát cứ địa phương, nên được vua ban tước Phụ Man tướng quân. Bởi vậy nhân dân còn gọi ông là Lý Phục Man. Trong lần quân Lương sang xâm lược lần thứ ba, ông hy sinh anh dũng trong một trận đánh ác liệt ở ngay cạnh dòng sông Tô quê hương.

Các triều sau sắc phong ông là Hộ quốc tế dân, Anh uy vĩ độ (có nghĩa là "Giúp nước cứu dân, anh hùng hào kiệt").

2. Lý Thường Kiệt (1019-1105)

Tên thật là Ngô Tuấn, sinh ở làng An Xá (hay còn gọi là làng Cơ Xá bên sông Hồng) sau về ở phường Thái Hòa (gần Hồ Tây). Ông là con một vị võ quan nhỏ đời Lý Thái Tông. Ông mồ côi cha từ năm 13 tuổi, được chồng cô nuôi ăn học. Ông miệt mài theo đuổi cả văn lẫn võ, tinh thông binh pháp. Năm 23 tuổi ông đã là thị vệ theo hầu vua, trông coi nội đình. Năm 1069 ông theo Lý Thánh Tông đi dẹp Chiêm Thành. Ông đã lập nhiều công lớn  nên được phong  làm Phụ quốc thái úy tước Khai quốc công và được vua ban cho họ Lý nên mới thành tên Lý Thường Kiệt.

Năm 1072 Lý Nhân Tông nối ngôi khi còn nhỏ tuổi nên Hoàng Thái hậu Ỷ Lan phải ra nhiếp chính. Lý Thường Kiệt nắm giữ binh quyền và là trụ cột của triều nhà Lý trong hàng chục năm.

Năm 1075, trước âm mưu xâm lược của giặc Tống, ông chủ trương tấn công trước vào tận sào huyệt của chúng ở Châu Ung, rồi rút về xây dựng phòng tuyến sông Cầu để cản giặc. Năm 1077 ông lãnh đạo cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Tống trên sông Cầu. Ông đã viết bài thơ “Nam quốc sơn hà” để cổ vũ quân ta anh dũng xông lên phá tan 30 vạn quân địch do Quách Quỳ, Triệu Tiết cầm đầu và cũng là để khẳng định quyền độc lập thiêng liêng bất khả xâm phạm của Tổ quốc.

Sau khi phá tan giặc Tống vua Lý Nhân Tông nhận ông là em nuôi. Ông đựoc phong tước Việt Quốc Công và được cử đi trông coi vùng châu Ái (Thanh Hóa).

3. Ỷ Lan (?-1117)

Ỷ Lan tên thật là Lê Thị Yên (hoặc Lê Thị Mệnh), người làng Thổ Lỗi (hay còn gọi là làng Sủi) sau là làng Siêu Loại (xã Dương Xá, huyện Gia Lâm). Nhà nghèo, mẹ mất sớm, bố lấy vợ bé, Ỷ Lan phải hái dâu chăn tằm, thân phận khổ như cô Tấm trong truyện cổ tích.

Một lần, vua Lý Thánh Tông về chùa Dâu cầu tự, gặp cô đang hái dâu. Vua hỏi chuyện thấy Ỷ Lan đối đáp thông minh nên đưa về triều và phong làm Nguyên phi. Ỷ Lan là người ham học hỏi, có tài quản lý nội chính trong cung. Vua đi đánh Chiêm thành giao lại quyền nhiếp chính cho bà. Gặp năm mất mùa, đói kém, nhưng nhờ kế sách trị nước đúng đắn bà đã làm yên lòng dân. Nhớ ơn bà, nhiều nơi lập đền thờ sống và gọi bà là Quan Âm nữ. Vua đánh lâu không thắng, giao cho Lý Thường Kiệt chỉ huy, quay về đến nửa đường nghe tin Ỷ Lan giữ vững yên hậu phương, vua hổ thẹn trở lại chiến trường và quyết đánh thắng giặc mới về. Vua mất, bà là Hoàng thái hậu nhiếp chính, cùng Lý Thường Kiệt – tể tướng Đại Việt đánh thắng quân xâm lược Tống năm 1077.

Bà khuyến khích nghề nông, mở mang đạo Phật, được dân tin yêu, cảm phục, nổi danh là bà thái hậu hiền thục trong sử sách. Bà thọ khoảng 70 tuổi, khi mất được hỏa táng, dâng thụy là Long Nhâm Hoàng thái hậu, mai táng ở Thọ Lăng phủ Thiên Đức. Đền chính thờ bà ở Dương Xá thường được gọi là đền Bà Tấm.

4. Trần Thị Dung (?-1259)

Bà vốn là vợ vua Lý Huệ Tông, là mẹ hai công chúa Thuận Thiên và Chiêu Hoàng. Sau khi nhà Lý truyền ngôi cho nhà Trần, bà là bạn đời của Thái sư Trần Thủ Độ. Cuối năm 1257, quân Mông Cổ vào xâm lược nước ta, do lực lượng của ta còn yếu, triều đình phải rút khỏi Thăng Long. Bà đứng ra chỉ huy việc sơ tán toàn bộ hoàng gia, vợ con tướng sĩ bằng đường thủy xuống vùng Hoàng Giang (Phủ Lý); điều động dân kinh thành di chuyển kho vũ khí, quân lương chỉ dăm hôm đã xong, đồng thời khuyên dân dời nhà tạm lánh. Khi giặc vào Thăng Long chỉ còn là một tòa thành rỗng, không có lương thực, không có dân. Chúng bị động hoang mang, thừa cơ quân dân ta mở cuộc phản công tại Đông Bộ Đầu (1-1258) và giành đại thắng. Trong chiến công lớn lao này có phần đóng góp quan trọng của bà Trần Thị Dung – Linh Từ quốc mẫu.

  5. Trần Quốc Tuấn (1231 – 1300)

Ông là con An Sinh vương Trần Liễu, gọi vua Trần Thái Tông là chú ruột. Họ Trần quê ở Tự Mặc (Nam Hà), nhưng ông lại sinh ra ở Thăng Long. Từ nhỏ Trần Quốc Tuấn đã rất chăm học,  lại ham tập luyện võ nghệ và có lòng yêu nước thương dân. Năm 1258, quân Nguyên sang xâm lược lần thứ nhất ông chỉ huy một cánh quân chặn giặc ở biên giới. Hai lần đánh quân Nguyên Mông sau (1258, 1288) ông là Quốc công Tiết chế, tổng chỉ huy cuộc kháng chiến.

Với tri thức quân sự uyên bác, tài binh lược sáng tạo, lòng yêu Tổ quốc thiết tha, quý quân sĩ như con, ông đã điều binh, khiển tướng phá tan giặc Nguyên Mông và giành toàn thắng. Ông là tác giả bản hùng văn “Hịch tướng sĩ” làm nức lòng quân sĩ và hai pho sách quân sự giá trị: Binh thư yếu lược, Vạn Kiếp tông bí truyền thư.

Sau chiến tranh, ông tiếp tục chăm lo quốc phòng, không mưu lợi riêng. Vua Trần phong ông là Hưng Đạo Đại Vương. Trần Hưng Đạo được coi là anh hùng bậc nhất trong lịch sử dân tộc. Ông là một tron g 10 vị tướng nổi tiếng trên thế giới.

6. Trần Quang Khải (1241-1294)

Là con thứ vua Trần Thái Tông, mẹ là hoàng hậu Thuận Thiên họ Lý, ông sinh ra ở kinh thành. Thuở nhỏ, Trần Quang Khải đã tỏ ra là một cậu bé ham học, lại được nhà giáo, nhà sử học Lê Văn Hưu rèn cặp nên về sau ông là người hiểu rộng, biết nhiều, lại thông thạo nhiều ngôn ngữ của các dân tộc khác. Ông thường được gọi vào tiếp sứ thần các nước, đàm đạo văn chương. Năm 1258, ông được vua phong làm Chiêu Minh đại vương, cũng là lúc quân Mông vào xâm lược nước ta. Năm 1261, ông được phong làm Thái úy, sau đó vào quản đất Nghệ An. Năm 1278 vua Thánh Tông nhường ngôi cho con là Nhân Tông. Hoàng đế Mông Cổ lấy cớ không xin mệnh sai sứ sang trách cứ. Trần Quang Khải vâng lệnh vua tiếp sứ vừa mền mỏng trong đàm phán, vừa kiên quyết trong bảo vệ chủ quyền đất nước nhưng chiến tranh vẫn nổ ra, ông chỉ huy nhiều trận đánh, nổi tiếng nhất là trận tập kích lớn ở bến Chương Dương trên sông Hồng (1285) tiêu diệt căn cứ quan trọng của địch, mở đường giải phóng Thăng Long.

Sáu tháng sau khi rút khỏi kinh thành, nay vua quan nhà Trần tưng bừng trở lại, ông đã làm bài thơ “Tụng giá hoàn kinh sư” còn truyền đến nay. Ông là nhà ngoại giao tài ba, vị tướng lỗi lạc và còn là một nhà thơ, tác giả của Lạc Đạo thi tập.

7. Chu Văn An

Tên thật là Chu An, hiệu là Tiều Ẩn, người thôn Văn, xã Quang Liệt (nay là Thanh Liệt, Thanh Trì), sau được nhà Trần phong tước Văn Trinh Công nên người đời sau quen gọi là Chu Văn An.Chu Văn An tính tình cương trực, đã từng đỗ Thái học sinh nhưng không ra làm quan mà mở trường dạy học ở làng Huỳnh Công, bên kia sông Tô. Ông nổi tiếng là nhà giáo tài cao đức trọng nên được trò tứ trấn tìm về xin theo học rất đông. Học trò của ông nhiều người thành đạt giữ những chức cao trong triều, nhưng vẫn một lòng kính thầy.

Vua Trần Minh Tông (1314-1329) vời ông ra làm tư nghiệp Quốc Tử Giám. Đến đời Dụ Tông, ông thấy cảnh quyền thần làm nhiều điều vô đạo, ông dâng sớ xin chém 7 tên gian nịnh, nhưng vua không nghe. Ông chán nản từ quan về ở núi Phượng Hoàng (thuộc Chí Linh, Hải Dương) dạy học, viết sách cho tới khi mất. Cuộc đời thanh bạch và tiết tháo của ông là tấm gương sáng của thời phong kiến. Ông là một trong số rất ít bậc hiền nho được thờ ở Văn Miếu.

8. Nguyễn Trãi (1380 – 1442)

Nguyễn Trãi quê gốc ở Ci Ngại, Phượng Sơn (Chí Linh, Hải Dương), sau về ngụ cư ở Nhị Khê (Thường Tín, Hà Tây). Ông là con Nguyễn Phi Khanh, nhà văn thời Trần Hồ. Ông sinh ra ở Thăng Long trong dinh ngoại là quan Tư đồ Trần Nguyên Đán. Thời trẻ ông đã nổi tiếng về văn học. Năm 20 tuổi ông đỗ Thái học sinh và được cử làm Ngự sử đài Chánh chưởng thời nhà Hồ. Năm 1406, quân Minh xâm lược nước ta, nhà Hồ chống lại nhưng thất bại. Cha ông bị giặc bắt giải về Tàu, ông theo đến ải Nam Quan, nghe lời cha ông quay lại nuôi chí phục thù. Về đến Đông quan, Trương Phụ bắt ông, dụ ra làm quan không được toan giết, sau tha nhưng giam lỏng ở trong thành, khoảng 10 năm. Sau đó, Nguyễn Trãi tìm đường vào Lam Sơn theo Lê Lợi, ông dâng “sách bình Ngô” và là 1 trong 18 người dự Hội thề Lũng Nhai (1416), bộ tham mưu của nghĩa quân. Ông trở thành nhà chiến lược, nhà ngoại giao lỗi lạc, có công lớn trong chiến dịch Chi Lăng – Xương Giang và vây hãm thành Đông Quan, buộc quân Minh phải hàng phục, xin rút quân về nước. Năm 1428, đất nước giải phóng, ông viết Bình Ngô đại cáo-một áng văn thiên cổ hùng tráng, trịnh trọng tuyên ngôn độc lập cho đất nước. Ông được ban họ vua, được phong chức Quan Phục hầu nhập nội hành khiển. Trước tác của ông rất đồ sộ: Ức Trai thi tập, Quân trung từ mệnh tập, Dư địa chí, Băng Hồ di sự lục, Lam Sơn thực lực, Quốc Âm thi tập…

Khi triều đình bị lũng đoạn, ông từ quan về ở ẩn tại Côn Sơn, rồi bị vu oan và chịu tru di tam tộc bởi vụ án Lệ Chi Viên với cái chết đột ngột của ông vua trẻ mà lại có mặt bà vợ lẽ ông là Nguyễn Thị Lộ. Ông là vị anh hùng dân tộc, nhà văn hóa, nhà nhân đạo chủ nghĩa của nước ta và là danh nhân văn hóa thế giới.

9. Nguyễn Như Đổ (1424-1526)

Ông là người làng Đại Lan (xã Duyên Hà, Thanh Trì), có tên chữ là Mạnh An, hiệu Khiêm Trai. Năm 19 tuổi, ông đã đỗ đầu khoa thi hội đầu tiên của triều Lê (1442). Ông làm ở Viện Hàn lâm, nhiều lần đi sứ sang triều Minh, làm An Phủ sứ bộ Quy Hóa rồi được thăng chức Thượng thư bộ Lại, Thượng thư bộ Lễ, Thưa chỉ học sĩ Viện Hàn lâm vào giai đoạn hưng thịnh nhất thời Hồng Đức nhà Lê.

Kỳ thi đình năm Quý Mùi (1463) đông tới 4000 sĩ tử, ông được cử độc quyền và lấy đỗ trạng nguyên Lương Thế Vinh.

Năm 1486, ông giữ Tế tử Quốc Tử Giám, hiệu trưởng trường đại học quốc gia này suốt 10 năm. Nhà sử học Phan Huy Chú đã xếp ông là 1 trong 18 phò tá có công lao và tài đức nhất thời Lê. Ông xứng đáng là bậc khoa danh đại thụ, trải qua 8 triều vua, thọ 102 tuổi, cũng là điều hiếm có. Ông còn một số bài thơ chép trong Hoàng Việt thi tuyển. Tên ông khắc trên tấm bia đá đầu tiên dựng tại Văn Miếu (1484) và trong danh sách các bậc Tế tử Quốc Tử Giám ông ở hàng thứ 2 sau Chu Văn An.

10. Lê Thánh Tông (1442-1497)

Tên húy là Tư Thành, con trai thứ tư của vua Lê Thái Tông và bà Ngô Thị Ngọc Dao. Ông sinh ra ở chùa  Huy Văn (ngõ Văn Chương, Đống Đa) khi mẹ ông đi lánh nạn. Sau ông được đón về đưa lên ngôi năm 18 tuổi (1460) với hai niên hiệu Quang Thuận và Hồng Đức, mang tinh thần nhân đạo, tiến bộ hơn hết các bộ luật trước đó. Ông định ra các quy chế về tuyển chọn, đề bạt quan chức, chế độ bổng lộc và hưu trí. Ông lo khuyến nông, lập các sở đồn điền khai hoang, đắp đê biển, mở rộng lãnh thổ, chia nước ra làm 13 đạo, vẽ bản đồ cả nước, phát triển giáo dục, mở nhiều khoa thi lấy nhân tài. Số tiến sĩ triều Lê Thánh Tông chiếm gần 1/4 tổng số tiến sĩ trong cả thời phong kiến.

Về văn học, ông là nhà thơ, nguyên soái của Hội Tao Đàn với 28 ngôi sao thơ văn nổi tiếng thời đó. Nhiều thơ nôm của ông còn được truyền tụng đến ngày nay. Ông cũng là người đặt lệ dựng bia tiến sĩ ở Văn Miếu và giao Ngô Sĩ Liên biên soạn bộ Đại Việt sử ký toàn thư. Thời Hồng Đức đi vào lịch sử với những trang đẹp mà người thiết kế là Lê Thánh Tông – một nhà cải cách lớn. Lăng mộ của ông hiện còn ở Lam Sơn.

11. Ngô Chi Lan (thế kỷ 15)

Bà có tên là Nguyễn Hạ Huệ, người làng Phủ Lỗ, huyện Kim Anh (nay là huyện Sóc Sơn), có truyền thuyết nói bà mang họ Nguyễn vì là con nuôi Nguyễn Thị Lộ. Chưa rõ năm sinh, năm mất của bà, chỉ biết bà sống chủ yếu dưới thời Lê Thánh Tông (1460-1497), nổi tiếng về thi ca, từ khúc.

Bà lấy ông Phù Thúc Hoành, người Phù Xá làng bên, ông giảng Kinh Dịch ở Quốc Tử Giám và làm ở Viện Hàn lâm tới chức Đông các đại học sĩ.

Vợ chồng ông giao du với nhiều bạn thơ như Thái Thuận, Nguyễn Dữ…và thường tổ chức những buổi gặp gỡ bình luận văn chương.

Vua Lê Thánh Tông rất mến phục bà, thường triệu bà vào hầu thơ, dự các cuộc xướng họa ở cung đình và phong chức Phù Gia nữ học sĩ, giao bà đảm đương dạy đạo đức, nghi lễ cho cung phi. Bà có tập thơ Mai Trang nhưng bị thất truyền, chỉ còn ít bài in trong Truyền kỳ mạn lục, Lĩnh Nam chích quái, Trích diễm thi tập. Bài thơ được nhớ đến nhiều nhất là bài Đề núi Vệ Linh. Thơ của bà mang bản sắc riêng, không khuôn sáo, gò ép, có cái nhìn nhân ái trước cuộc đời và con người. Có thể coi bà là nhà thơ nữ đầu tiên có đóng góp quan trọng đối với sự phát triển của thơ ca Việt Nam.

12. Bùi Xương Trạch (1451-1529)

Ông sinh tại làng Giáp Nhị (xã Thịnh Liệt, Thanh Trì). Tổ tiên ông vốn là người làng Định Công bên cạnh, đến đời cha ông mới chuyển sang đây.

Ông là con một gia đình nông dân hiếu học, thời trẻ khi đi làm đồng ông cũng mang sách theo, nhà nghèo đêm ông bắt đom đóm cho vào chai để thay đèn, mệt quá, ông nằm nghỉ trên hai cái chày để đau mình sớm tỉnh lại. Năm 27 tuổi ông thi đỗ tiến sĩ, khoa ấy lấy đỗ 62 người chỉ có mình ông người Thanh Đàm. Ông làm hiệu thư, sau được bổ vào Viện Hàn lâm, khoa Đông Các rồi sau được thăng Đông các đại học sĩ. Thiên đô ngự sử, Thượng thư bộ Binh chưởng lục bộ, Hiệu trưởng Quốc Tử Giám. Ông còn được phong tước Quảng Văn Hầu vì đã viết rất hay bài ký Đình Quảng Văn Hầu Ông là vị quan thanh liêm, không mảy may mưu tính việc riêng tư, bổng lộc triều đình ông đem chia cho họ hàng, làng xóm. Lòng nhân hậu và đức độ của ông được người đời ca tụng. Dòng họ Bùi của ông qua 7 thế hệ, hơn 200 năm không đời nào không có người làm nên sự nghiệp cả về văn lẫn võ.

 13. Đặng Trần Côn (Thế kỷ 18)

Ông là người làng Mọc, Hạ Đình (xã Khương Đình, Thanh Trì)và là tác giả cuốn Trinh Phụ Ngâm bằng chữ Hán. Chỉ biết ông sống vào nửa đầu thế kỷ 18. Thuở nhỏ ông rất ham học, thi đậu hương cống khoảng năm 1726. Ông là người ưa phóng túng, chẳng màng danh vọng nên không thi tiếp, đi nhận chức Huấn đạo trường phủ, làm tri huyện Thanh Oai rồi đến chức Ngự sử đài chiếu khán. Ông nổi tiếng danh sĩ, được xếp hạng đầu “tứ hổ” của huyện Thanh Trì là Côn, Hiến, Điền, Đẩu (Đặng Trần Côn, Nguyễn Hiến, Hồng Điền, Trương Đẩu.. )Thời Cảnh Hưng có việc đao binh, nhiều người phải ra trận để lại nhà người vợ trẻ trông ngóng, ông xúc cảm viết nên khúc ngâm bi tráng này nhằm chia sẽ với những người phụ nữ và tố cáo cuộc chiến tranh phi nghĩa. Thơ ông giàu cảm xúc, gây tác động mạnh đến người đọc. Chinh Phụ Ngâm bản Hán văn của ông viết theo lối “tập cổ”, nhưng đã được phổ biến rất rộng nhờ bản dịch tài hoa của bà Đoàn Thị Điểm, sống cùng thời với ông. Mộ ông nay còn ở đồng Từ Vũ, thôn Hạ Đình.

14. Nguyễn Du

Ông là con Nguyễn Nghiễm, em Nguyễn Khản, đều làm quan thời Lê Trịnh. Quê gốc của ông ở Tiên Điền (Nghi Xuân, Hà Tĩnh) nhưng ông sinh ở phường Bích Câu và lập nghiệp ở Thăng Long. Cha mẹ mất sớm, ông ở với anh trai. Năm 20 tuổi ông đậu tam trường (tú tài) và ra làm quan thời nhà Lê. Khi có biến động giữa Lê - Trịnh và Tây Sơn, gia đình ông tan tác, ông trải qua hàng chục năm gió bụi phong trần nên đã gửi niềm tâm sự vào tập thơ Thanh Hiên. Năm 1790, nhà Tây Sơn mời nhân sĩ Bắc Hà ra giúp nước, ông giữ chức Tạ thị lang bộ Lại, tước Hải Phái hầu, được cử sang sứ Trung Quốc. Ông vẫn có ý phò Lê nên lui về quê vợ ở Thái Bình, sau lại về Hà Tĩnh, rồi năm 1815 ra làm Tham tri cho nhà Nguyễn. Thời kỳ này ông tìm đến với đạo phật, đạo Lão, lấy thú đọc sách, ngâm thơ, uống rượu, đi hát phường vải, đi săn làm khuây. Ông lấy bút danh là Tố Như, Thanh Hiên. Tính hào hoa phong nhã lại đa tình, ông được nhiều cô gái để ý. Ông có 4 vợ và 20 con, trong đó có Nguyễn Huy Hổ, tác giả truyện thơ nôm Mai Đình mộng ký. Ông có nhiều bài thơ tâm đắc viết về Thăng Long và để lại cho đời nhiều tác phẩm giá trị như Thanh Hiên tiền hậu tập, Bắc hành tạp lục, Văn chiêu hồn và một kiệt tác trong gia tài văn học đất nước ta là Truyện Kiều (Đoạn trường tân thanh). Ông mất tại quê nhà, nay còn phần mộ và nhà thờ ông.

15. Phạm Đình Hổ (1768-1839)

Quê ông ở làng nhuộm Đan Loan (Hải Hưng) nhưng lên 6 tuổi ông  đã ở phường Hà Khẩu (Hàng Buồm), ông trưởng thành và lập nghiệp ở kinh thành. Người đời quen gọi ông là Chiêu Hổ, “chiêu” là tiếng gọi con nhà quan và là nho sinh Chiêu Văn quán. Cha ông làm tuần phủ Sơn Tây  nhưng mất sớm nên lớn lên ông mới vào học ở Quốc Tử Giám và đỗ tú tài. Ông được chứng kiến trận chiến thắng Đống Đa lịch sử lúc 21 tuổi. Là con quan nhà Lê, ông về ở ẩn, dạy học ở Nguyệt Áng, Cung Hoàng (Thanh Trì). Năm 1821, Minh Mệnh ra bắc tuần, ông dâng sách, vua thấy ông học rộng cho làm hành tẩu nhị giảng học sĩ Viện Hàn lâm, được ít lâu ông từ chức về quê dạy học và quan tâm đến các mặt lịch sử, địa lý, phong tục tập quán, tình hình xã hội để viết sách. Về lịch sử, địa lý có An Nam Chí, Ai Lao sứ trình, Kiền không nhất lãm gồm bản đồ cả nước. Văn thơ có Vũ trung tùy bút, Tang thương ngẫu lục (chung với Nguyễn Án) và 2 tập thơ khác. Vũ trung tùy bút phản ánh tình hình xã hội và sinh hoạt ở Thăng Long thời ấy rất sinh động, là tư liệu quý dể tìm hiểu lịch sử, địa lý kinh thành. Ông là nhà văn sống và gắn bó với 36 phố phường cả đời mình.

16. Lý Văn Phức (1785-1894)

Ông sinh ở làng Hồ Khẩu, một làng giấy bên Hồ Tây, tự là Lân Chi, hiệu Khắc Trai, đỗ cử nhân năm 1819, ông được bổ làm Hàn Lâm biên tu trong Quốc sử quán, Thiêm sự bộ Lễ, Hiệp lý Quảng Nam trấn vụ rồi làm Hữ thị lang bộ Hộ, thự hữu tham tri. Sau ông bị tước chức, đi hiệu lực ở Tiểu Tây Dương và Tân Gia Ba; được khôi phục và đi công cán nhiều lần ở nước ngoài với chức Tham tri bộ Công, kiêm quản chiếc thuyền lớn Phấn Bằng, coi sự vụ thủy sư ở kinh kỳ. Vì không khéo trong vụ tàu Tây Dương đến Đà Nẵng ông lại bị phát vãng, cuối đời mới khôi phục đến chức Quang Lộc tự khanh. Ông viết thơ văn bằng chữ Hán có những nét mới mẻ, độc đáo, trong sáng. Ông viết về chuyến đi như: Tây hành kiến văn kỷ lược, Mân hành tạp vịnh, Chu Nguyên tạp vịnh, Sứ trình tiện lãm khúc. Nhiều truyện nôm của ông được truyền tụng rộng như Nhị thập tứ hiếu, Bất phong lưu truyện. Ông viết cả sách sơ học thiên tự văn diễn âm.

17. Ngô Thì Nhậm (1746-1803)

Ông là người làng Tả Thanh Oai (Thanh Trì) trong dòng họ Ngô Thì nổi tiếng có nhiều người thành danh trên mọi lĩnh vực và hình thành cả một văn phái của họ Ngô. Năm 29 tuổi ông đỗ tiến sĩ, ra làm quan và được thăng chức Công Bộ thị lang nhà hậu Lê. Bị phe Chúa Trịnh khủng bố, ông phải tránh về vùng Sơn Nam sáu năm. Khi Quang Trung ra Bắc, ông được tiến cử phụ tá cho Ngô Văn Sở giữ thành Thăng Long.

Năm 1788, quân Thanh sang xâm lược nước ta, ông chủ trương rút quân về Tam Điệp để bảo toàn lực lượng chờ đại quân của Tây Sơn. Nước cờ này đã góp phần cho Quang Trung làm cuộc hành quân thần tốc ra Bắc đại thắng quân Thanh trong trận Ngọc Hồi-Đống Đa lịch sử. Sau đó, ông phụ trách ngoại giao với triều Thanh và sang sứ báo tang vua Quang Trung. Nhà Tây Sơn mất, ông bị triều Nguyễn bắt giam đánh đòn ở sân Văn Miếu, về nhà mấy hôm thì mất.

Ông là nhà văn hóa lớn của nước ta để lại khá nhiều tác phẩm văn thơ, lịch sử, ngoại giao, triết học. Dòng họ Ngô Thì của ông đóng góp cho đất nước khá nhiều nhân tài như Ngô Thì Chí, Ngô Thì Du, Ngô Thì Hương, Ngô Thì Sĩ, Ngô Thì Ức…

18. Hồ Xuân Hương (cuối thế kỷ 18 đầu thế kỷ 19)

Bà sinh ra ở phường Khán Xuân (Bách Thảo), quê gốc ở Quỳnh Lưu xứ Nghệ nhưng lớn lên trên đất kinh thành. Cuộc đời bà có nhiều bí ẩn, chỉ biết bà sống vào cuối thế kỷ 18 và đầu thế kỷ 19. Hồ Xuân Hương là một tài năng đầy bản lĩnh. Xuất thân trong gia đình nhà nho, bà lại phản kháng và hạ bệ tất cả những gì nó đề cao. Ở bà có cả hai đòn đánh bằng thơ: đòn đánh ngấm ngầm thâm nho và nhát đập chết tươi của bình dân. Thơ nôm của bà được nhân dân trân trọng bảo tồn còn phái nhà nho thì hết lời miệt thị vì thơ bà là tiếng nói đòi tồn tại, đòi nhan quyền, tranh đấu cho quyền sống và giá trị của người phụ nữ. Tương truyền bà có tới ba đời chồng, số phận hẩm hiu để lại niềm cay đắng trong thơ bà. Nghệ thuật thơ Xuân Hương phập phồng hơi thở ca dao tục ngữ dân gian, được nâng lên tầm cao cách tân táo bạo. Thiên nhiên trong thơ bà ngồn ngộn sức sống, bà dựng Cổ Nguyệt Đường bên hồ Tây làm nơi gặp gỡ bạn thơ. Ngoài thơ nôm, bà còn viết thơ chữ Hán trong Lưu hướng Ký. Các văn tài đương thời như Tốn Phong Thị, Sơn phủ, Chí Hiên và Nguyễn Du thường lui tới nhà bà. Nhà thơ Xuân Diệu đã gọi bà là “Bà chúa thơ Nôm”.

19. Nguyễn Văn Siêu (1799 – 1872)

Ông sinh ra tại làng Kim Lũ (xã Đại Kim, Thanh Trì),  là một danh sĩ Bắc Hà được người đời tôn sùng là “Thần Siêu”. Từ nhỏ ông đã ra ở thôn Cổ Lương, tổng Đồng Xuân, chỗ cửa sông Tô. Ông là học trò thày Hoa Đường Phạm Quý Thíc. Ông đỗ phó bảng năm 1838 và ra làm quan thời nhà Nguyễn qua nhiều tỉnh, lúc là phó sứ sang nhà Thanh, khi làm Án sát Hà Tĩnh, Hưng Yên. Lúc 55 tuổi, ông thác bệnh xin về hưu, viết sách và mở trường Phương Đình ở nhà dạy học, học trò rất đông. Ông là bạn thân của Cao Bá Quát. Ông học rộng biết nhiều và là người thày có tiếng trong vùng. Thơ văn ông thấm đượm tình yêu quê hương, tự hào về đất nước, quan tâm đến đời sống dân chúng, nhiều bài thơ ông tả thiên nhiên Hà Nội rất tinh tế.

20. Cao Bá Quát (1808-1855)

Ông là người làng Phú Thị (Gia Lâm) và là em sinh đôi với Cao Bá Đạt. Năm 23 tuổi ông đậu cử nhân. Năm 33 tuổi, ông vào kinh làm Hành tẩu bộ lễ. Khi được cử làm sơ khảo trường thi Thừa Thiên, thấy một số bài hay lại phạm húy, ông thương tình chữa hộ thế là mang vạ, bị cách chức và đi hiệu lực ở In-đô-nê-xi-a để chuộc tội. Lúc trở về ông vào làm ở Viện Hàn lâm. Ông là bạn thơ của nhiều danh sĩ đương thời như Miên Thẩm, Nguyễn Văn Siêu, Nguyễn Hàm Ninh… Sau đó vì chán cảnh bon chen nơi cung đình, ông lui về làm giáo thụ ở Quốc Oai (Hà Tây). Cũng vì căm ghét chế độ hà khắc của nhà Nguyễn nên năm 1852, nhân lúc mất mùa vì nạn châu chấu, ông mượn cớ phù Lê, khởi nghĩa ở Mỹ Lương (Chương Mỹ, Hà Tây) nhưng chỉ vài tháng sau đã bị dập tắt. Cao Bá Quát hy sinh tại trận, họ hàng ông bị tội tru di.

Ông là nhà thơ nổi tiếng, được tôn là “thánh Quát”. Thơ ông biểu hiện lòng yêu nước, thương dân sâu sắc, ca ngợi lẽ sống cao thượng.

Ông có tên tự là Chu Thần, hiệu Cúc Đường. Ông sáng tác rất nhiều thơ cả bằng chữ Hán và chữ Nôm nhưng do gặp nạn, bản thảo mất mát chỉ còn nhặt nhạnh được khoảng 1000 bài tập hợp trong Cao Bá Quát thi tập, Cao Chu Thần đi cảo, Mẫn Hiên thi tập. Tứ  thơ ông bay bổng, khoáng đạt, nói cái chí lớn làm người với bút pháp đặc sắc.

21. Bà Huyện Thanh Quan (thế kỷ 19)

Tên thật là Nguyễn Thị Hinh, người làng hoa Nghi Tàm trên bán đảo Hồ Tây. Chưa rõ năm sinh, năm mất. Bà nổi tiếng là nhà thơ trữ tình đầu thế kỷ 19. Bà lấy chồng là  Lưu Nguyên Ôn (còn gọi là Lưu Nghi) người Nguyệt Áng (Thanh Trì) đổ cử nhân năm 1828, làm tri huyện Thanh Quan (Thái Thụy, Thái Bình) nên bà được gọi là Bà Huyện Thanh Quan.

Bà có làm thơ chữ Hán, đặc biệt thơ nôm của bà được nhiều người biết đến như bài:Qua đèo Ngang, Thăng Long thành hoài cổ, Hành cung Trấn Bắc. Bằng lời thơ trang nhã, thanh lịch có lúc u hoài, có khi chua chát, nhưng đều cẩn trọng, tinh tế. Có giai thoại cho rằng bà đã thay chồng phê đơn cho cô Đào đi lấy chồng bằng 4 câu lục bát, vì vậy mà ông huyện bị cách chức. Triều Nguyễn vời bà vào Phú Xuân làm nữ quan dạy cung nữ. Ở đây bà có dịp giúp dân làng xin vua xóa bỏ lệ tiến sâm cầm Hồ Tây, tránh cho quê hương khỏi bị nha lại sách nhiễu.

22. Hoàng Diệu (1829-1882)

Hoàng Diệu là một trong hai người không phải là người Hà Nội nhưng đã chết cho Hà Nội và sẽ sống mãi trong lòng người Hà Nội. Người kia là Nguyễn Tri Phương đã hy sinh không chịu khuất phục giặc Pháp khi chúng đánh chiếm thành Hà Nội lần thứ nhất (năm 1873). Hoàng Diệu nhận chức Tổng đốc Hà Ninh (Hà Nội – Bắc Ninh) năm 1880 khi Pháp chuẩn bị đánh Hà Nội lần thứ 2, Lúc này ông đã 51 tuổi. Hoàng Diệu vốn là người Quảng Nam, tự là Quang Viễn, Tham tri bộ Hinh rồi thăng Binh bộ thượng thư. Ông đến Hà Nội lúc tình hình đã căng thẳng, quân Pháp đổ bộ 600 tên lên đóng ở Đồn Thủy. Ông xin chi viện, triều đình không cho. Ông tự lực tu bổ thành quách, xẻ hào, đắp ụ, mộ thêm quân. Pháp hạ tối hậu thư bắt ông giao thành nhưng ông không chịu. Chúng tấn công thành ngày 25/4/1882. Pháo từ tàu chiến bắn vào cửa Bắc, quân bộ tiến đánh Cửa Đông. Các quan bố chánh, lãnh binh, đề đốc bỏ chạy. Gần trưa, thành vỡ, ông về dinh ăn mặc chỉnh tề viết biểu tâu vua về việc giữ thành và kết luận bằng câu: “Trung nguyên mà đắm chìm thành đất giặc, sống càng sạn mặt với than sĩ kinh kỳ, cố trung quyết sống thác với thành Rồng thì xin theo bậc tiên thần họ Nguyễn (tức Tri Phương) dưới chín suối”. Ghi nhớ người chết vì Hà Nội, sau Cách mạng tháng Tám và trong kháng chiến chống Pháp, Hà Nội được gọi là Thành Hoàng Diệu.

23. Ngô Tất Tố (1894-1954)

Ngô Tất Tố là người Lộc Hà, xã Mai Lâm (Đông Anh). Ông sinh ra trong một gia đình nhà nho nghèo, ông nội 7 lần thi hương chỉ đỗ tú tài, bỏ 6 lần lều chõng về không. Năm 22 tuổi, ông đỗ đầu xứ trong kỳ khảo hạch ở địa phương. Lớn lên trong lúc nho học suy tàn, ông bỏ bút lông cầm bút sắt viết báo, viết văn. Trước tác của ông phong phú trên nhiều lĩnh vực: biên khảo, dịch thuật, sáng tác. Trước cách mạng, ông viết Vua Hàm Nghi, Phê bình Nho giáo của Trần Trọng Kim, Lão Tử, Mặc Tử, Văn học đời Lý, Văn học đời Trần, dịch Đường thi, Hoàng Lê Nhất thống chí. Viết báo ông là tay ngôn luận xuất sắc trong đám nhà nho, có mặt trên nhiều tờ báo: An nam tạp chí, Thần Chung, Đông Phương, Thực Nghiệp, Tương Lai, Đông Pháp, Con Ong… Ông ký nhiều bút danh: Lộc Hà, Phó Chi, Thôn Dân, Hy Cừ… Trong thời kỳ Mặt trận Bình dân, nhờ ảnh hưởng của phong trào đòi dân sinh dân chủ ông đã viết nhiều tiểu phẩm, tạp văn đả kích bọn thống trị và tay sai khá sắc bén. Sáng tác văn học nổi tiếng của ông có Tiểu thuyết Tắt đèn, Lều Chõng, Việc làng.

Ngô Tất Tố là nhà văn chân thành đến với cách mạng, tham gia hội Văn hóa cứu quốc. Ông đã từng lên chiến khu kháng chiến, làm ca dao tuyên truyền, làm thơ, viết ký, truyện ngắn, viết chèo, dịch sách văn nghệ cách mạng nước ngoài, viết báo Cứu quốc, Thông tin, Văn nghệ và phụ trách Văn nghệ Liên khu I. Ông mất 6 tháng trước ngày giải phóng Thủ đô ở Yên Thế, Bắc Giang. Ông là nhà văn xuất sắc của Nông thôn Việt Nam, tiêu biểu nhất của dòng văn học hiện thực phê phán trước Cách mạng.

24. Nguyễn Tuân (1910- 1987)

Nguyễn Tuân người làng Mọc, Thượng Đình (Nhân Mục, Từ Liêm), sinh ở Phố Hàng Bạc, là con trai cụ Tú Hải Văn. Cụ là nhà nho thi đỗ tú tài khoa Hán học cuối cùng, phải đi làm ký lục lang thang qua nhiều tỉnh miền Trung và đều đem ông theo. Ông học trung học ở Thành Nam nhưng  tham gia bãi khóa nên bị đuổi học. Ông đi ngao du bất hợp pháp sang Thái và bị đưa về giam ở Thanh Hóa. Ra tù, ông cầm bút viết cho các báo Trung Bắc tân văn, Đông Tây, An Nam tạp chí, Tiểu thuyết Thứ Bảy, sống hẳn bằng ngòi bút từ năm 1937, với nhiều bút danh: Ngột Lôi Quật, Thanh Hà, Nhất Lang, Tuân, Tuấn Thừa Sắc, Nguyễn… Ông còn say mê diễn kịch và cũng là diễn viên điện ảnh đầu tiên của nước ta với phim Cánh đồng ma (1938). Tác phẩm chính của ông trước cách mạng có: Vang bóng một thời, Thiếu quê hương, Tùy bút, Chiếc lư đồng mắt cua, Tóc chị Hoài, Nguyễn. Ông là nhà văn tiêu biểu cho dòng văn học lãng mạn thời kỳ phát triển cuối cùng. Văn của ông toát lên cái “tôi” ngang tàng, hào hoa, khinh bạc, muốn nổi loạn chống lại cả xã hội phàm tục, trật tự đen tối, nhưng cũng nâng lên thành triết lý cái lối sống phóng đãng, tài tử…

Cách mạng đã làm thay đổi Nguyễn Tuân. Nhà văn đi theo cách mạng và trở thành chiến sĩ trên mặt trận văn hoá - nghệ thuật. Tại hội nghị Văn nghệ toàn quốc Việt Bắc năm 1947 ông được cử làm Tổng thư ký Hội Văn nghệ Việt Nam. Sau cách mạng ông viết Tùy bút Sông Đà, Đường vui, Tình Chiến Dịch và đặc biệt là tập ký Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi ghi lại rất xuất sắc cuộc chiến đấu chống chiến tranh phá hoại của nhân dân Thủ đô. Ông gắn bó với thể tùy bút bằng văn phong nghệ thuật độc đáo, sử dụng ngôn ngữ điêu luyện, đóng góp đáng kể vào sự phát triển của văn học hiện đại Việt Nam.

25. Vũ Trọng Phụng (1912-1939)

Vũ Trọng Phụng sinh ra ở Mỹ Hào (Hải Hưng cũ) nhưng sống và gắn bó cả cuộc đời ngắn ngủi với Hà Nội. Ông mồ côi cha từ khi mới 7 tháng tuổi. Năm lên 16 tuổi ông đã phải bỏ học để đi làm kiếm sống đỡ mẹ. Ông đánh máy cho hãng buôn GôĐa, nhà in Viễn Đông, rồi chuyển hẳn sang viết văn từ năm 1930. Ông viết nhiều cho báo: Nhật Tân, Công dân, Ngọ Báo, Tiểu thuyết thứ Ba, Tiểu thuyết thứ Bốn, Tao Đàn, Tương Lai… Ông còn ký tên Thiên Hư. Tác phẩm xuất bản đầu tiên của ông là bi kịch "Không một tiếng vang", nhưng tác phẩm khiến ông nổi danh là các phóng sự đặc sắc: Cạm bẫy người, Kỹ nghệ lấy tây, Cơm thầy cơm cô, Lục xì…

Từ năm 1935 ông cho in báo nhiều kỳ rồi xuất bản thành sách một loạt tiểu thuyết và truyện dài như Giông tố, Số đỏ, Vỡ đê, Làm đĩ…

Vũ Trọng Phụng đả kích cay độc cái xã hội tư sản bịp bợm, đua đòi văn minh rởm, đầy lố lăng, phơi trần bộ mặt xã hội nửa thực dân nửa phong kiến đương thời với những tên tư sản hãnh tiến, đểu cáng, dâm dật cũng như chính sách bần cùng hóa người lao động và người nông dân. Tuy nhiên bên cạnh giá trị hiện thực phê phán, tác phẩm của ông đôi lúc cũng sa vào tự nhiên chủ nghĩa. Năm 28 tuổi đời ông đã có 10 tuổi văn và đã để lại một sự nghiệp đáng kể. Ông là cây tiểu thuyết và phóng sự mang tính hoạt kê, có phong cách nghệ thuật độc đáo trong làng văn Việt Nam.

26. Nguyễn Huy Tưởng (1912-1960)

Ông sinh ra trong một gia đình nhà nho khá giả có tinh thần yêu nước ở xã Dục Tú huyện Đông Anh. Ông học ở Hải Phòng và ra làm thư ký nhà Đoan rồi về Hà Nội nuôi chí viết văn để ký thác tấm lòng với đất nước. Ông có khuynh hướng khai thác đề tài lịch sử qua những tiểu thuyết Đêm hội Long Trì, An Tư công chúa, kịch Vũ Như Tô, Cột Đồng Mã Viện trong cao trào Tiền khởi nghĩa, Ông được hội Văn hóa cứu quốc cử đi dự Đại hội quốc dân ở Tân Trào. Sau Cách mạng, ông viết kịch Bắc Sơn; kháng chiến chống Pháp có Những người ở lại, Ký sự Cao Lạng. Hòa bình lập lại, ông viết truyện Anh Lục, Bốn năm sau, Lỹ hoa và Sống mãi với Thủ đô - bộ tiểu thuyết trường thiên về Hà Nội kháng chiến, nhưng mới chỉ hoàn thành được một tập thì ông mất.

        Ông còn là nhà văn viết cho thiếu nhi, các truyện lịch sử, cổ tích như An Dương Vương xây thành ốc, Lá cờ thêu sau chữ vàng, Kể chuyện Quang Trung được ông kể bằng lời văn đôn hậu, trong sáng và hấp dẫn. Ông tham gia sáng lập và là giám đốc đầu tiên của Nhà Xuất bản Kim Đồng. Nhiều kịch, truyện của ông đã được chuyển thể sang các tác phẩm điện ảnh như: Sống mãi với Thủ đô, Đêm hội Long Trì… Ông là nhà văn người Hà Nội và có nhiều tác phẩm về Hà Nội có nhiều giá trị.

Đang tiếp tục cập nhật thêm.....